Spinoza, piano en anders denken

Nu de zomerperiode achter de rug is gaat bij de Walkartgemeenschap het programma weer beginnen. De komende periode zijn er drie interessante bijeenkomsten: op woensdag 23 september een lezing over Spinoza en de Stoa, op zaterdag 26 september een pianoconcert en op zondag 4 oktober een ontmoeting met Gabriël van den Brink over ‘anders denken over vooruitgang’.

19 september 2026

tekst: Marian Mackay

Woensdag 23 september 2026, 14:30 – 16:30 uur, Prof. dr. Maarten van Buuren met een lezing over Spinoza en de Stoa
Plaats: Walkartcentrum, Kerkweg 19, Zeist.
Toegang: € 10,00. Er kan met QR-code betaald worden.
Opgave via de contactpagina van de Walkartgemeenschap: www.walkart.nl/contact

In zijn lezing zal Van Buuren de hoofdlijnen schetsen van Spinoza's Ethica (1677 postuum gepubliceerd).

Spinoza oriënteerde zich op de filosofie van de Stoa, met name die van Epictetus (2e eeuw na Chr.). De wereldvisie van de Stoa rust op drie pijlers: Zijn, Denken en Doen. Alles wat bestaat is onderdeel van één allesomvattende substantie: God of Natuur. 

Spinoza volgt deze visie. Volgens hem is de mens geen uitzondering op de natuur, maar een van haar vele uitdrukkingsvormen. Denken, waarnemen en intuïtie vormen samen ons pad naar inzicht, terwijl emoties – de "affecten" – ons kunnen verzwakken of juist versterken. Spinoza keert de christelijke moraal om: deugd is niet zelfopoffering, maar kracht, zelfkennis en liefde.

Prof. dr. Maarten van Buuren (Maassluis 1948), emeritus-hoogleraar Moderne Letterkunde aan de Universiteit van Utrecht, is auteur van wetenschappelijke en populariserende werken, essays, romans en heeft ook enkele filosofische werken vertaald. 

Op zaterdag 26 september 2026 van 15:30 – 16:30 uur speelt Mariken Zandvliet piano in de Walkartkerk, Kerkweg 23, Zeist. Toegang gratis; collecte aan de uitgang. Er kan met QR-code gedoneerd worden.

Mariken Zandvliet werd geboren in Troyes (Frankrijk) en kreeg haar eerste pianolessen op zevenjarige leeftijd. Als veertienjarige debuteerde zij solistisch bij het Gewestelijk Orkest van Zuid-Holland. Aan het Utrechts Conservatorium studeerde zij piano bij Herman Uhlhorn en behaalde daar zowel haar B-diploma als het diploma Uitvoerend Musicus met onderscheiding. Vervolgens studeerde zij kamermuziek en liedbegeleiding aan het Mozarteum te Salzburg bij Norman Shetler. Naast solistische optredens heeft Mariken zich op diverse samenspelgebieden toegelegd. Zo is zij lid van The Amsterdam Consort, Trio Lataster en Tango Aliado. Met de fagottist Peter Gaasterland gaf zij concerten en masterclasses in o.a. Liechtenstein en met de sopraan Margo Rens in China. 

Als docent en co-repetitor is zij verbonden aan de conservatoria van Utrecht en Amsterdam.

Op deze middag speelt ze muziek van Debussy, Schumann, Poulenc en anderen. Ze stelde dit programma samen met componisten die haar na aan het hart liggen. Sommige muziekstukken van dit concert hebben titels, dan is duidelijk wat de componist voor ogen had. Andere composities hebben alleen een tempoaanduiding, maar zijn net zo beeldend naar haar idee. Hier en daar zal ze aan u vertellen wat deze werken bij haar oproepen. Maar niet al te uitgebreid, want wie weet vertellen de muziekstukken aan u een heel ander verhaal dan aan haar (en dan hoort zij dat graag van u na afloop van het concert!).

Zondag 4 oktober, van 10:30 – 12:15 uur is er een inhaalsessie uit het vorige seizoen. Wegens slechte weersomstandigheden kon de Walkartontmoeting in januari niet doorgaan, maar nu verwachten we Gabriël van den Brink op 4 oktober voor een herkansing. De titel van zijn voordracht is 'Anders denken'.

Toegang vrij; collecte aan de uitgang. Er kan met QR-code gedoneerd worden.

Onze cultuur wordt van oudsher beheerst door het vooruitgangsdenken. Door het menselijk vernuft en de daaruit voortvloeiende wetenschappelijke vindingen zouden we in een steeds betere wereld terechtkomen.

Inmiddels zien we dat de resultaten van dit denken niet onverdeeld gunstig zijn en in veel opzichten ronduit teleurstellend. De reactie daarop is tweeledig: enerzijds er is een groep die alle hoop op de wetenschap stelt, door bijvoorbeeld de komst van Kunstmatige Intelligentie, anderzijds is er een beweging die zich afwendt van wat de moderniteit ons aan nieuwe vindingen en gebruiken brengt en een traditionele levenswijze romantiseert. In beide bewegingen valt de ontwikkeling van de menselijke beschaving samen met haar aardse geschiedenis. In de joodse wijsheidstraditie is dat manifest aanwezig: in het Oude Testament trekt God met zijn uitverkoren volk op in een lineaire, aardse geschiedenis die uiteindelijk, via de komst van een Messias tot het beloofde einde zal leiden.

Door het proces van secularisatie dreigt het geloof in de Messiaanse weg verloren te gaan. Wij zijn kinderen van de Verlichting en het Verlichtingsideaal is ten eerste en ten laatste een maatschappelijk project; het creëren van een hemel op aarde.

Zelf neig ik inmiddels naar een andere denkwijze, die je als historisch platonisme zou kunnen omschrijven. Je aanvaardt daarbij dat er een eeuwige spanning tussen hemel en aarde bestaat. Transcendente waarden of idealen worden misschien nooit volledig gerealiseerd en toch zijn ze de maatstaf waarmee we het aardse leven waarderen. Anders denken dus, waarin ruim baan wordt gemaakt voor de ontwikkeling van de mens op het spirituele vlak en het idealisme van de Verlichting niet op het aardse en stoffelijke wordt geprojecteerd. Religie, van welke aard dan ook, kan hier een belangrijke rol in spelen. De religieuze mens richt de blik naar boven: dat kan een tegenwicht vormen voor de neerwaartse richting waarin onze beschaving zich beweegt.

Gabriel van den Brink is filosoof en socioloog. Hij publiceerde in 2024 zijn laatste boek De Actualiteit van het Archaïsche: Tegen de moedeloosheid van de moderne tijd. Hij was hoogleraar Maatschappelijke Bestuurskunde aan Tilburg University. Sinds zijn pensioen in 2015 werkt hij als hoogleraar wijsbegeerte bij Centrum Ethos aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. 

De muzikale omlijsting wordt verzorgd door Lucie Spreij, sopraan, Els Spreij, alt-mezzo, en Gilbert den Broeder, piano.

foto boven: Pim van der Zwaan; foto's onder: aangeleverd door de sprekers