Nogmaals De Breul: theologie of astrologie?

Jan Willem schreef al eerder over de beelden aan de Katholieke Scholengemeenschap De Breul. Reacties, onder andere van een van de docenten, en nader onderzoek geven meer inzicht op de betekenis van beelden, en ook bleek de school meer beeldhouwwerk te hebben. Daarom een vervolgartikel.

14 september 2025

tekst en foto's: Jan Willem Arends

Sommige reacties op het vorige artikel over De Breul waren erg interessant. Ook gingen mijn gedachtenvorming en onderzoek gewoon door. Vandaar dit tweede artikel over het beeldhouwwerk aan het vijftiger jaren-gebouw van deze school.

Betekenissen van kunstwerken zijn altijd in beweging: associaties ontstaan, verdwijnen en veranderen. Binnen grotere of kleinere groepen en door de tijd heen. Een van die kleinere groepen was de Orde van Jezus (Jezuïeten), stichter van deze school en lang leverancier van docenten ervan. Hieronder blijkt dat een beeldhouwwerk aan dit schoolgebouw een betekenis had die zonder kennis van de Jezuïtische opvattingen niet zomaar te begrijpen is. En dat kan voor nog meer artistieke en zelfs architecturale beslissingen gelden.

Dit artikel bouwt voort op het vorige artikel over dit onderwerp: https://www.zeistermagazine.nl/katholiekebeelden. Voor het gemak van de lezer is informatie uit dat eerdere artikel hieronder cursief opgenomen.

Niet eerder genoemd beeldhouwwerk
Dit gebouw heeft meer beeldhouwwerk dan het vorige artikel stelde. Allereerst is er een op het binnenplein gericht betonnen tableau met de tekst ‘Mutua Fides’, een wapen en een ketting (tweede foto). Mutua Fides, ‘wederzijds vertrouwen’, is waarschijnlijk het motto van de school. Ook de vereniging van oud-studenten van deze school en haar blad heten zo. De ketting is fysiek aan de buitenste letters vastgemaakt en omvat de complete tekst. De ketting is het traditionele beeld van een band tussen mensen, net als een trouwring (een schakel van een ketting). Het wapen is onbekend. Het lijkt op dat van de stad Utrecht maar daarop loopt de diagonaal net anders.

Ook dit betonnen tableau is in twee delen gegoten, waarschijnlijk om het hanteerbaar te maken.

Op het dak boven de hoofdingang staat een piron (een sierzuiltje). Het object boven de hoofdingang blijkt geen piron maar een windwijzer te zijn. Er is een verguld-metalen vogel aan bevestigd met ringetjes tussen zijn vleugelveren (ter versteviging en versiering, bovenste foto). Tijdens het vorige onderzoek van het gebouw stond de windwijzer toevallig zó dat de vogel niet zichtbaar was. De goed gevormde vogel hangt boven een metalen vuur en lijkt op te gaan vliegen.

Dit is de mythologische vogel Feniks (Phoenix) die als hij oud is door vuur wordt vernietigd en vervolgens opnieuw uit de resterende as wordt geboren. Het oude gebouw van deze onderwijsinstelling bij Den Haag was eind Tweede Wereldoorlog tijdens een bombardement vernietigd. Dankzij dit nieuwe schoolgebouw in Zeist was deze net als Feniks uit de as herrezen.

In dit geval is het vuur donker; het beeld was misschien nog duidelijker geweest als ook (of juist) het vuur was verguld.

Beeldhouwer(s)
Het keramische tableau met sporten is gesigneerd door Willy Mignot. Naar nu blijkt, heeft Mignot ook de tableaus Tekens van de evangelisten en Mutua Fides gemaakt. Die kon hij niet op dezelfde manier signeren als het keramische tableau, onder meer omdat beton een grover materiaal is. Kennelijk heeft hij er vervolgens maar helemaal van afgezien.

De maker van Feniks is onbekend.

De makers van de ruiter en de lezende mannen zijn onbekend. Bij vergelijking van de stijl van de ruiter en de Lezende mannen (onderste foto, let op de ogen) wordt duidelijk dat zij door één en dezelfde beeldhouwer zijn gemaakt, niet zijnde Mignot. Meer weten we niet.

Keramiek of beton
Mignot heeft het tableau Sporten van klei (en hitte) gemaakt, en zijn andere tableaus van beton omdat die laatste niet alleen een decoratieve maar ook een constructieve (dragende en/of afdichtende) functie kregen.

Architectuur
Er zijn nog geen duidelijke aanwijzingen gevonden voor invloed van Jezuïtische opvattingen op de architectuur. Er is wel een marmeren plaat ingemetseld met enkele gegevens over de eerste steenlegging (in het Latijn, de taal van de Rooms-katholieke kerk) maar bijvoorbeeld geen kapel.

Het is opvallend dat het tableau Mutua Fides zo is opgesteld dat het enkel van binnenuit kan worden gezien en niet van buitenaf. Dit is een architecturale beslissing. Of die door de opdrachtgevers of de architect werd genomen, blijft een vraag.

Tekens van de evangelisten (derde foto)
Het betonnen tableau heeft in de vier hoeken de Tekens van de evangelisten.
De christenen wilden al vroeg hun kerken versieren met afbeeldingen van personen uit de Bijbel, en van heiligen en pausen. Sommige heiligen en pausen zijn bij leven geportretteerd maar hoe beeld je mensen af van wie geen echt portret bekend is? Zoals de evangelisten. Nou, je beschouwt een portret als de standaard (zo is het portret van Jezus gestandaardiseerd, behalve de kleur van zijn huid, haar en ogen). Of je gaat over tot deel-standaardisatie van  bijvoorbeeld haardracht (en sekse; kalende man is Paulus). Of je streeft geen standaardisatie van uiterlijke kenmerken na (behalve die van sekse) en voegt iets toe dat echt bij die persoon hoort (een zogenaamd attribuut; zo krijgt Sint Catharina het met spijkers doorboorde wiel mee waarop ze gemarteld zou zijn). Of je wijst een plaatje toe, in dit geval: de Tekens van de evangelisten, mens, adelaar, leeuw en stier. Deze zijn een eigen leven gaan leiden en worden ook zonder afbeelding van de bijpassende evangelist gebruikt – zoals op dit tableau.

Hoe kwamen de vier evangelisten aan hun teken? In dit artikel worden twee mogelijke routes besproken: 

• Door overname van het zogenaamde Vaste Kruis van de westerse astrologie, zo stelt iemand met grote belangstelling daarvoor
• Door de koppeling van de evangelisten aan Bijbelteksten, zo stelt kunsthistoricus James Hall

Er zijn vast meer routes ontwikkeld en zeker meer routes te bedenken.

Tekens van de evangelisten: het Vaste Kruis
Astrologie bestaat al duizenden jaren. Deze ziet een parallel tussen gebeurtenissen op aarde en gebeurtenissen in het heelal: “Zo boven zo beneden” (synchroniciteit). Bestudering van de stand van hemellichamen en hun onderlinge verhoudingen levert daarom informatie op over ons leven op aarde.

In de achttiende eeuw werd in Egypte een tempel gevonden: Dandera, met een astrologische afbeelding van een sterrenhemel uit waarschijnlijk 50 voor onze jaartelling. De afbeeldingen van de Tekens van de Dierenriem lijken erg op de nu nog gebruikte.

In veel kerken zijn Tekens van de Dierenriem opgenomen. Ooit was astrologie immers een integraal onderdeel van het christendom.

De westerse astrologie onderkent twaalf Tekens van de Dierenriem, beginnend met Ram en eindigend met Vissen (ja, inclusief mensen: Waterman, Boogschutter, Tweelingen en Maagd, en een ding: Weegschaal). Stier, Leeuw, Schorpioen en Waterman hebben het kenmerk 'vast', dat wil zeggen: stabiel, consistent. Als de Tekens van de Dierenriem in de volgorde van voorkomen (traditiegetrouw tegen de klok in) op een (in dit geval rechthoekige) cirkel worden uitgezet en elk Vaste Teken met het daar recht tegenoverliggende Vaste Teken wordt verbonden toont zich het Vaste Kruis:

Vissen          Waterman    Steenbok

Ram                                 Boogschutter

Stier                   +            Schorpioen

Tweelingen                       Weegschaal

Kreeft           Leeuw          Maagd

Het Vaste Kruis: Schorpioen tegenover Stier en Waterman tegenover Leeuw. Tekens evangelisten: adelaar, stier, mens, leeuw. Schorpioen is het Teken van leven en dood, van diepgang. De westerse astrologie stelt dat Adelaar een gesublimeerde Schorpioen is (= met een hogere trilling). Waterman = mens, dat is te begrijpen. Vanuit astrologisch perspectief bekeken zijn de tekens van de evangelisten de Tekens van het Vaste Kruis: Johannes met Schorpioen/Adelaar, Lucas met Stier, Mattheus met Waterman, Marcus met Leeuw.

Hoe een Vast Teken astrologisch met een evangelist werd verbonden is niet uit schriftelijke bronnen bekend.

Tekens van de evangelisten: koppeling aan Bijbelteksten
Hoe kwam de koppeling van enkele Bijbelteksten aan elkaar en aan de evangelisten tot stand? Om die vraag te kunnen beantwoorden moet iets meer worden verteld over het ontstaan en de ontwikkeling van het christendom.

Jezus was een joodse leraar met joodse leerlingen ('Joodse' en 'joden' verwijzen in dit artikel naar de joodse godsdienst). Na zijn dood kwam het om diverse redenen tot een pijnlijke scheiding tussen joden en christenen. Deze is sterk voelbaar in het Bijbelboek Handelingen, over de tijd direct na Jezus' dood (de evangeliën en ook Handelingen werden overigens pas tientallen tot honderden jaren na de dood van Jezus geschreven). De christenen spanden zich vervolgens in om te bewijzen dat hun geloof de enig juiste voortzetting was van het oude, joodse geloof. Mede daarom plaatsten ze beelden van een geblinddoekte vrouw die het joodse geloof voorstelde onder meer op kerken te Straatsburg (F) en Bamberg (D). Waarschijnlijk mede daarom namen ze in hun boek, de Bijbel, ook diverse oudere, joodse boeken op, en probeerden ze die aan het nieuwere, christelijke deel van de Bijbel te koppelen; zo werden sommige woorden van joodse profeten uitgelegd als voorzegging van de geboorte van Jezus. Mede daarom behandelen de christenen tot op de dag van vandaag tijdens samenkomsten een tekst uit het oudere én een tekst uit het nieuwere deel van de Bijbel.

Hall verwijst naar de volgende teksten:

Ezechiël I: “Hun gezichten leken van voren op het gezicht van een mens, en van rechts op de muil van een leeuw, van links op de kop van een stier en van achteren op de bek van een adelaar”.

Openbaring IV: “Het eerste wezen zag eruit als een leeuw en het tweede als een jonge stier; het derde had een gezicht als een mens en het vierde leek een vliegende adelaar. Elk van die wezens had zes vleugels met overal ogen langs de randen en aan de binnenkant. Dag en nacht herhalen ze: 'Heilig, heilig, heilig is God, de Heer, de Almachtige, die was, die is en die komt'”.

Openbaring wordt ook wel apocalyps genoemd.

In beide teksten worden dezelfde wezens (de zogenaamde apocalyptische dieren; ja, inclusief mens) genoemd. Maar hoe werden ze aan de evangelisten gekoppeld? De uitleg van Hall: “Mattheus begint met Jezus' stamboom en past dus bij de mens. Marcus begint met de stem die roept in de woestijn, een zinspeling op de leeuw”. Lucas begint met een offer, en een stier (rund, os) is een offerdier. “De adelaar, die dichter dan alle andere vogels de hemel benadert, is Johannes, die God in zijn visioen het meest van nabij ziet.” Tot zover Hall.
Het ligt voor de hand dat christenen vonden dat juist de (vier!) evangelisten op een bepaalde manier niet ophielden te zeggen: “Heilig, heilig, heilig is God […]”.

Dankzij dit proces werden de evangelisten ook aan het oudere, joodse deel van de Bijbel gekoppeld. Ze werden als het ware dieper de geschiedenis ingeduwd opdat duidelijk zou worden dat het christendom oude wortels heeft.

Op internet en vast ook in boeken zijn nog meer uitleggen te vinden. Overigens zijn de apocalyptische dieren en de evangelisten door de eeuwen heen ook wel eens anders aan elkaar gekoppeld.

Tekens van de evangelisten: conclusie
De route via het Vaste Kruis is aantrekkelijk omdat die al heel oud is en de westerse astrologie lang onderdeel was van het christendom.

De route via de Bijbelteksten is aantrekkelijk omdat deze naar de oudere delen van de Bijbel leidt en zonder astrologie kan, een inmiddels in christelijke kringen wat minder populaire kennisbron. 

Een combinatie van deze routes kan ook. Bijvoorbeeld dat de route via het Vaste Kruis van de westerse astrologie de oorspronkelijke is en dat de andere route later aantrekkelijker werd.

Het is niet bekend wat de Jezuïeten hiervan vonden.

Om het 'laatste' woord over de tekens van de evangelisten te kunnen zeggen is uitgebreid en diepgaand onderzoek nodig, wellicht met behulp van AI (voor het onderzoek van erg veel afbeeldingen).

Tekens van de evangelisten, volgorde en vorm op dit tableau
Op dit tableau worden strikt genomen noch het Vaste Kruis (Schorpioen/Adelaar tegenover Stier en Waterman tegenover Leeuw), noch de Bijbelse volgorde van de evangeliën (Mattheus/mens, Marcus/leeuw, Lucas/stier, Johannes/adelaar) gevisualiseerd.

Op dit tableau zijn alle vier de tekens van de evangelisten gevleugeld. Elk van hen heeft twee vleugels en niet zes zoals in Openbaring. Wel zijn alle vleugels in drieën verdeeld zodat elk teken toch zes 'deelvleugels' heeft. Is dat een bewuste aanpassing aan Openbaring of een artistieke keuze? (De ogen uit Openbaring zijn trouwens niet afgebeeld, te moeilijk in beton?)

De vleugels zijn interessant geordend. De vleugels van de bovenste twee tekens staan in dezelfde stand, en de vleugels van de onderste twee tekens ook.

Alle afgebeelde tekens kijken 'naar binnen', in dit geval naar de alfa en de omega. 

Ook in een ander kunstwerk (fontein in Eindhoven) met (alle) Tekens van de Dierenriem paste Mignot de volgorde ervan aan, om artistieke redenen. In dit geval zijn zijn redenen niet helemaal duidelijk.

Blijft daarom de vraag: zijn volgorde en vorm bepaald door de kunstenaar of de opdrachtgever?

Alfa en omega
Midden in het betonnen tableau staan de letters alfa en omega. God stelt in de Bijbel dat hij de alfa en de omega (de a en de z) is: allesomvattend.

Dit zijn Griekse letters. Het nieuwere deel van de Bijbel was in het (toenmalige) Grieks geschreven. Grappig dat in vertalingen 'alfa' en 'omega' onvertaald zijn gebleven (de vertalers hadden God immers ook 'a' en 'z' in de mond kunnen leggen) en spreekwoordelijk zijn geworden.

Ruiter
De ruiter is waarschijnlijk Willibrord. De heer Roosenboom, een leraar van De Breul die nog met de paters-Jezuïeten heeft samengewerkt, ondersteunde deze interpretatie.

Lezende mannen
De Lezende mannen zijn enkel wat ze lijken. De ruggelings tegen elkaar aan zittende, lezende mannen staan volgens Roosenboom voor de twee soorten kennis die de Jezuïeten trachtten te verwerven: religieuze en wereldse, ook op deze school (onderste foto). Hij noemt een mooi voorbeeld van een 'dubbel opgeleide' jezuïet: wijlen paus Franciscus, die (waarschijnlijk binnen een priesteropleiding) theologie had gestudeerd, en ook scheikunde.

Naast de lezende mannen zijn een Grieks kruis (met vier even lange armen) en een ster afgebeeld. De ster staat ongetwijfeld voor de hemel (religieuze kennis); of het kruis voor de wereld (wereldse kennis) staat is onbekend.

Tot slot
De Breul gaat binnenkort flink slopen en bouwen. Gelukkig wordt het vijftiger jaren-gebouw gespaard, ook al voldoet dat niet aan de moderne onderwijseisen. De te kleine lokalen worden vergroot door  van twee lokalen één te maken. Daarmee wordt het oude gebouw weliswaar geweld aangedaan maar kan het behouden worden en naar de geschiedenis van deze onderwijsinstelling blijven verwijzen.

Bedankt: M.M. Roosenboom voor informatie over gebouw en beelden van De Breul, de astrologie-kenner (die het niet nodig vindt dat zijn naam hier wordt vermeld) voor informatie over het Vaste Kruis, en J. de Wal voor informatie over de verbouwing, en toestemming om gebouw en terrein van De Breul te betreden voor het maken van foto's.

Bronnen:

• J. Hall, Iconografisch Woordenboek: vier evangelisten (wijlen Halls boek is inmiddels aangepast door andere kunsthistorici)
• M.N.J.A. Van der Knaap, Willy Mignot, 1915-1972. Waanders, Zwolle, 1998: ook Mutua Fides, toeschrijving tableaus aan Mignot, foto's van fontein in Eindhoven
• Nieuwe Bijbelvertaling NBV op internet
• Diverse e-mailberichten van M.M. Roosenboom
• Het oude archief van De Breul is niet geraadpleegd. Toen de Jezuïeten vertrokken namen zij er een deel van mee, later is het resterende deel flink 'opgeschoond', en het schijnt dat wat uiteindelijk overbleef niet geordend is