Het Bittere Kruid speelt deels in Zeist

In 1957 verscheen de beroemde novelle Het Bittere Kruid van de hand van de joods-Nederlandse schrijfster Marga Minco (1920- 2023). Het verhaal speelt deels in Zeist. Marga bezoekt enkele weken na de oorlog haar oom, de broer van haar vader, die op de Steynlaan woonde. Dagelijks staat de oom bij het Stationsplein, vergeefs wachtend op zijn nooit teruggekeerde familie.

6 juli 2025

tekst: Maarten Bos

Ik heb in de jaren ‘80 maatschappijgeschiedenis gestudeerd aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Een van mijn tentamens ging over antisemitisme. Toen, nu en altijd actueel. Een historicus zei eens: “als Auschwitz het antisemitisme niet heeft doen ophouden te bestaan dan verdwijnt het nooit”. Kritiek op het beleid van Israël vind ik daarbij trouwens niet noodzakelijkerwijs antisemitisch.

Waar komt de eeuwige Jodenhaat vandaan? Is het altijd zo geweest? Ik ben heel blij dat ik in de 80’er jaren de gelegenheid heb gehad me uitgebreid te verdiepen in dit en andere onderwerpen. Het maakt me minder kwetsbaar in een tijd met veel onjuiste en verwarrende informatie. 

In een periode van toenemend antisemitisme, waarbij de Joden vaak als groep het beleid van Israël wordt verweten (en waarbij ook niet geschuwd wordt oorlogsmonumenten te beschadigen), is het dus misschien goed kennis te nemen van onderstaand verhaal met een onmiskenbaar Zeister karakter.

Het Bittere Kruid
In 1957 verscheen de beroemde novelle Het Bittere Kruid van de hand van de joods-Nederlandse schrijfster Marga Minco (1920- 2023). Het boek wordt door Dick van de Kamp beschreven in het eerste nummer van 2024 van het blad Seijst van het Zeister Historisch Genootschap (ZHG). De reden daarvoor is dat het verhaal over de ondergang van Marga Minco's familie in de Tweede Wereldoorlog deels in Zeist speelt.

Aan het eind van Marga's geschrift volgt een Epiloog met daarin een hoofdstuk De Halte. Marga bezoekt enkele weken na de oorlog haar oom in Zeist. Die oom, de broer van haar vader, woonde aan de Steynlaan in ons dorp. Ze moet daarvoor uitstappen bij de tramhalte van het station aan het Stationsplein bij de Steynlaan. Marga schrijft ook heel specifiek dat zij zich in Zeist bevindt. Het Stationsplein was een belangrijk verkeersknooppunt in die jaren. 

De oom heette Emanuel Minco (1892-1952), was handelsreiziger en woonde aan de Steynlaan 14. Zijn vrouw was niet-joods. Daarom hadden de bezetters hem ongemoeid gelaten. Zijn broer, de vader van Marga Minco, en schoonzus waren wel weggevoerd en kwamen om. Als Marga in Zeist aankomt ziet zij haar oom tot haar verbazing bij de halte staan. Het blijkt dat de man altijd bij de halteplaats stond omdat hij verwachtte dat zijn familie zou terugkeren. "Ik geloof het Rode Kruis niet", zei Emanuel Minco tegen Marga. Hij hoopte stellig dat zijn familieleden nog leefden. Oom Emanuel wil ook een kostuum meegeven aan Marga voor haar vader. Gelukkig vergeet haar oom later tijdens het bezoek dit aanbod weer. 

Vlucht
In 1952 sterft de oom. Marga bezoekt Zeist nog eens en gaat ook bij de halte staan. Maar zij had het geloof van haar oom niet. Zij voelt dat ze tevergeefs wacht. Marga was de enige overlevende van het gezin van haar ouders. Toen haar ouders werden opgepakt in hun woning in Amsterdam was Marga daar ook. Haar vader vroeg haar nog even de jassen te halen. Ze vluchtte vervolgens door de achterdeur, achtertuin en een poortje weg. Vooraf had ze die route verkend. Daarna dook Marga onder. Ze stierf in 2023, 103 jaar oud.

Oom Emanuel Minco was in 1936 in Zeist getrouwd met zijn niet-joodse vrouw Wilhelmina Frederika du Bois (1885-1956). Toen hij in 1952 stierf woonde hij aan de Kritzingerlaan. Dat is ook dicht bij het Stationsplein. Marga Minco veroorlooft zich wel enige vrijheid in haar boek. Zij schrijft dat haar oom vanuit zijn stoel voor het raam van zijn huis de tramhalte kan zien. Dat is vanuit Steynlaan nummer 14 niet het geval. Je ziet vandaaruit wel een stukje van de Slotlaan. 

Vrolijk
In een interview uit 2007 zei Marga dat zij door de oorlog van een vrolijk, romantisch meisje veranderde in een teruggetrokken, wantrouwende vrouw. Vanaf haar onderduik leed zij onder gevoelens van totale verlatenheid. Haar latere man, de literator Bert Voeten, verlichtte dat gevoel enigszins en zocht haar al tijdens de bezetting op op haar onderduikadres in Noord-Holland (niet bepaald haar enige onderduikadres). Bert Voeten overleed in 1992.

Meer over Marga Minco
Marga Minco heette eigenlijk Sara. Marga was een naam die ze in de onderduik aannam. Marga's verhaal ("een kleine kroniek") speelt in Breda, Amsterdam, Utrecht en Zeist. De novelle werd na verschijning in 1957 herkend als een meesterwerk en werd ook in vele talen, waaronder het Duits, vertaald.

Marga Minco kreeg in 2019 de P.C. Hooftprijs voor haar gehele oeuvre. Ze was toen al bijna 100. Niet zelden wordt deze belangrijkste literaire onderscheiding binnen het Nederlandse taalgebied toegekend aan een auteur op leeftijd als een erkenning van het gehele oeuvre van de schrijver (een ander voorbeeld hiervan is de Zeistenaar Arthur Lehning. Deze laatste, geboren in 1899, kreeg de prijs in 1999. Lehning, jeugdvriend van de Zeister dichter Hendrik Marsman, overleed op 1 januari 2000, was honderdplusser en leefde in drie eeuwen).

Na de oorlog probeerde Marga spullen van het gezin terug te krijgen die in bewaring waren gegeven bij bekenden. Die laatsten weigerden evenwel iets terug te geven. Het feit van het niet-teruggeven van bezittingen past nauwkeurig in het nu algemeen bekende beeld van in Nederland terugkerende Joden die konden rekenen op een kille ontvangst en weinig begrip. Heel dikwijls ook kregen teruggekeerde Joden hun huis niet terug; tegenwoordig weet iedereen dat het zo gegaan is. 

Ik wil besluiten met een uitspraak van een Ierse filosoof die het volgende stelde: antisemitism is a light sleeper. Met andere woorden: er is niet veel voor nodig om antisemitisme te doen ontwaken. Een vriend van mij zei me: tegenwoordig is alles woke behalve antisemitisme. 

Dit artikel is, met toestemming, mede gebaseerd op Dick van de Kamp's bericht in Seijst, 2024-1.

foto: Literatuurmuseum (M 00651 II 001, NLMD02 M 00651 II 001)