Hernhutters: van vluchtelingen tot ambachtslieden

Op zaterdagmiddag 11 juli organiseert Gilde Zeist een rondwandeling met gids over de Hernhutters. De Hernhutters vestigden zich vanaf 1745 in Zeist, rond het Broederplein. Door de ambachten en de nijverheid die de Hernhutters inbrachten, ontwikkelde Zeist zich van oudsher agrarische dorp tot een plaats die internationaal bekendheid genoot.

4 juli 2026

tekst: Oda van Hijfte

Schellingerlaan, Zinzendorflaan, Broederplein, Zusterplein. Voor veel inwoners van Zeist zijn het misschien niet meer dan straatnamen. Voor wie de geschiedenis kent, weet dat al deze namen verbonden zijn aan de Hernhutters of Evangelische Broedergemeente. Deze Hernhutters vestigden zich in Zeist vanaf 1745. Dat jaar kocht de rijke Amsterdammer Cornelis Schellinger Slot Zeist en de grond eromheen. Hij wilde er een veilige haven bieden aan de Hernhutters waaraan hij zich had verbonden. Die Hernhutters – volgelingen van Johannes Hus – waren immers op de vlucht vanwege hun protestantse geloof. 



Internationale bekendheid
Voor Zeist is de komst van de Hernhutters van grote betekenis geweest, vooral op sociaal- economisch gebied. Door de ambachten en de nijverheid die de Hernhutters inbrachten, ontwikkelde het zich van oudsher agrarische dorp tot een plaats die internationaal bekendheid genoot. Zelfs de vrouw van Napoleon – Marie Louise – bezocht de pleinen in 1811 om er inkopen te doen. En in 1814 (het jaar van de val van Napoleon) klopte de Tsaar van Rusland, Alexander I, aan bij de bedrijven van de Broedergemeente. Ook onze koninklijke familie werd hier gezien. En wist je bijvoorbeeld dat het bedrijf Van Wees en Weiss ooit 250 werknemers telde en daarmee één van de grootste textielgroothandels van Nederland was?

Vooruitgang en veranderingen
De Hernhutters vestigden zich in de 18e eeuw in Zeist. In de 19e eeuw resulteerde dat in een waren bevolkingsexplosie. Van 2.000 inwoners in 1830 naar bijna 8.000 rond 1900. In de loop van de 20e eeuw is de bedrijvigheid van fabrieken, werkplaatsen en handelshuizen van de Evangelische Broedergemeente langzaamaan verdwenen; voorbijgestreefd door de vooruitgang. Op de pleinen wonen tegenwoordig nog wel Hernhutters, maar ook particuliere huurders.

De drukte komt nu van kantoren en kleine ondernemingen die enkele panden aan de pleinen hebben gehuurd. Het is een andere wereld geworden. Maar een aantal ambachtelijke producten zijn hier vandaag de dag nog steeds te vinden. Zoals de Hernhuttertjes – het lekkerste koekje van Zeist.

In de rondleiding ‘Hernhutters in Zeist’ vertellen we meer over de rijke geschiedenis van de Hernhutters. Je ziet dan ook de serene witte kerk en maken we een wandeling langs de huizen op de pleinen en de Godsakker.

Hernhutters in Zeist
Datum: zaterdag 11 juli - 14:00 uur
Start: Hoofdingang Slot Zeist
Duur: ongeveer 1½ uur
Kosten: € 3,- per persoon (vanaf 4 jaar) 

Ook binnenkort bij het Gilde:

Kerckebosch: een duurzame wijk
Beleef een nieuwe duurzame wijk in Zeist, die zijn voltooiing nadert. De wijk heeft een vingervormige structuur, gevarieerde architectuur en is geïntegreerd in de omliggende natuur. Kerckebosch is door de jaren heen verschillende keren in de prijzen gevallen.

Deze rondleiding is toegankelijk voor rolstoelen.

Datum: Woensdag 15 juli - 14:00 uur
Start: Binnenbos, Hoog Kanje 186 , Zeist
Duur: ongeveer 1½ uur
Kosten: € 3,- per persoon (vanaf 4 jaar) 

Villa Nuova en De Kroost
Je wordt rondgeleid rondom en binnen Villa Nuova, een fraai voorbeeld van een buitenplaats die sinds het midden van de 19e eeuw onderdeel is van de Utrechtse Lustwarande. Vroeger woonde hier de adellijke familie De Pesters. Nu doet het dienst als bedrijfspand. In Crosestein staat nog de oude boerderij De Kroost. En weet je waar ooit het voetbalveld van Saestum was? Kom luisteren en kijken als je er meer over te weten wilt komen. 

Datum : vrijdag 17 juli – 14:00 uur
Start: Villa Nuova - Utrechtseweg 46, Zeist
Duur: ongeveer 1½ uur
Kosten: € 3,- per persoon (vanaf 4 jaar) 

Op de fiets door de Frans tijd
Op deze fietstocht nemen we je mee naar de Franse Tijd, die duurde van 1795 – 1813. Austerlitz is in deze periode ontstaan (rond 1804), toen hier een militair kamp werd gevestigd met 18.000 Frans-Bataafse soldaten. Het kreeg de naam Camp d’Austerlitz ter ere van de overwinning van Napoleon bij het Tsjechische Austerlitz (1805). Als eerbetoon aan Napoleon bouwden de soldaten ook de piramide van Austerlitz. Meer weten over de rijke historie van Austerlitz? Fiets gezellig mee met ons.

Datum : zaterdag 18 juli – 14:00 uur
Start: Dorpsplein (bushalte) Austerlitz 
Duur: ongeveer 2 uur
Kosten: € 3,- per persoon (vanaf 4 jaar) 

Meer informatie en reserveren
Reserveren: gildezeist.nl/agenda 
Info: rondleidingen@gildezeist.nl / www.gildezeist.nl