De grafstenen van de Algemeene Begraafplaats

Jan Willem beschreef eerder het beeldhouwwerk aan het Poortgebouw van de Oude Algemene Begraafplaats, met een gevleugelde zandloper, vlinders, slangen en brandende fakkels. De grafstenen op de begraafplaats zelf verschillen enorm van dat beeldhouwwerk aan het Poortgebouw.

13 september 2026

tekst en foto’s: Jan Willem Arends

Eerder in deze serie beschreef ik het beeldhouwwerk aan het Poortgebouw van deze begraafplaats, die inmiddels Oude Algemene Begraafplaats heet: gevleugelde zandloper, vlinders, slangen die zichzelf in de staart bijten, omgekeerde brandende fakkels.

Toen ik deze begraafplaats onlangs bezocht vielen mij diverse dingen op: er was weinig beeldhouwwerk en wat er was verschilde enorm van dat van het Poortgebouw. Hoewel een begraafplaats geen gebouw is, vormt die toch wel een soort eenheid zodat opname in deze serie niet helemaal vreemd is.

Ik ging ervan uit dat de grafmonumenten al beschreven waren. De secretaris van de beherende stichting De Kleine en de Groote, Bronia Okhuijsen, vertelde mij dat dat niet het geval was. Dus moest ik zelf met een notitieboek het terrein op.

Helaas was het deel met de grafkelders vanwege restauratie niet toegankelijk. En er waren meer opgelegde en gekozen beperkingen. Daarop kom ik nog terug.

Tenslotte bespreek ik enkele nog onbekende vormaspecten van deze begraafplaats die nader onderzoek verdienen.

Funeraire beelden
Er zijn ongeveer honderdvijftig graven op deze begraafplaats waarop de volgende betekenisrijke beeldhouwwerken zijn aangebracht: 43 * één of meer palmtakken; 8 * kruis; 5 * tak of takken met bladeren en/of bloemen; 3 * vijfpuntige ster; 2 * familiewapen; 4 * overige.

Palmtakken
De Griekse godin van de overwinning, Nike, die door de Romeinen Victoria werd genoemd, kon een palmtak als attribuut hebben, en trouwens ook een lauwerkrans.

De kunsthistoricus Hall stelt: “Oorspronkelijk een symbool van militaire overwinning, meegedragen in triomftochten en door de vroege kerk overgenomen als het symbool van de overwinning van de christen op de dood en van martelaarschap”. Helaas maakt hij niet duidelijk hoe, in welke stappen en wanneer precies de palmtak van ´symbool van militaire overwinning’ werd tot ´symbool van de overwinning van de christen op de dood´. Deze ontwikkeling heeft namelijk minstens één tussenstap: binnen het christendom ontstond het idee dat de overwinning van de christen op de dood het gevolg was van de vrijwillige dood van Jezus, en dat op de dag des oordeels de christenen net als Jezus zullen opstaan uit het graf, en wel inclusief lichaam.

Misschien hielp het verhaal van ´de intocht in Jeruzalem´. In de Bijbel vertellen alle vier de evangelisten over Jezus die Jeruzalem op een ezel binnenreed. Bij die gelegenheid zwaaiden de omstanders met boomtakken. Daarmee sluit dit verhaal aan bij de genoemde triomftochten, hoewel zijn ´intocht´ misschien voor Jezus zelf geen triomftocht was, al was het maar doordat hij die op een ezel maakte, een dier met een lage status. Alleen Johannes stelt dat de genoemde boomtakken palmtakken waren. Christenen herdenken deze intocht jaarlijks als ´PALMpasen´.

Begin twintigste eeuw was de betekenis ‘overwinning op de dood’ nog algemeen bekend. Op deze begraafplaats zijn de palmtakken getalsmatig de absolute winnaar.

Inmiddels kunnen wij, Nederlanders, de overwinning op diverse wijzen verBEELDen: gouden medaille, prijsbeker (vooral bij voetbal), grote fles champagne (vooral bij autoracen), kroon (verkiezing mooiste vrouw) en lauwerkrans (klein: om het hoofd; groot: om de romp, van schouder tot heup). De godin Nike echter zal nu nog maar door weinigen worden herkend – ook niet in de vorm van het woord NIKE op sportschoenen. En dat geldt vast ook voor de palmtak. Wij kunnen de palmtak nog wel verWOORDen: ´De palmares van Femke Bol´; waarbij het maar de vraag is of Nederlanders bij het buitenlandse woord ´palmares´ aan ´palmtakken’ denken. Ik vermoed dat palmtakken nog door maar weinig mensen met de overwinning op de dood worden geassocieerd.

Twee palmtakken zijn van brons, de rest van steen gemaakt.

Kruis t/m overige
Wat betreft kruis: 1 * Grieks kruis, 1 * keltisch kruis, 6 * Latijns kruis.

Mogelijk verwijst de vijfpuntige ster naar de Vrijmetselarij.

De overige zijn: bloem (?), banderolle (strook papier met tekst erop), gevleugelde zandloper (de enige overlap met de doodssymbolen van het Poortgebouw), vaas of urn met doek erover.

Er is ook een steen opgesteld die de mensen memoreert wier stoffelijk resten inmiddels zijn verwijderd met daarop een gevleugelde zandloper maar die steen is een ander soort monument.

Tijd en beeldhouwwerken
Het vroegste voorkomen (= jaar uit oudste vermelde overlijdensdatum) van een palmtak is van 1894, het nieuwste van 1943.

De overlap tussen de beeldhouwwerken van het Poortgebouw uit ongeveer 1885 en die van grafmonumenten is klein. Mogelijke oorzaken: de mode kan zijn veranderd tussen 1885 en 1894, en het Poortgebouw is algemeen en veel grafmonumenten zijn christelijk.

Over dit onderzoek
Zoals gezegd, het deel met de grafkelders is niet meegenomen omdat dat ontoegankelijk was vanwege restauratie.

Om sommige grafmonumenten goed te kunnen bekijken, is het nodig om de veldjes met graven te betreden. Ik vind het moeilijk om dat te doen. Er liggen toch dode mensen in of onder.

Sommige graven of delen ervan waren bedekt met afgevallen bladeren en takken, of zelfs door planten.

De plaatsaanduiding van sommige graven (letter en getal van maximaal drie cijfers) was niet in alle gevallen duidelijk door slijtage van de natuurstenen paaltjes met vak/plaatsaanduidingen of de vreemde positie ervan ten opzichte van het bijbehorende graf.

Sommige graven zijn afgedekt met een zinken deksel zodat wat eronder zit niet zichtbaar is.

Conclusie: de genoemde aantallen zijn slechts een indicatie.

Meer onderzoek is gewenst naar

• De verdeling van beelden over de tijd (mode)
• De betekenis van daaraan arme beelden zoals ornamenten op zerken (zie bovenste foto)
• Materialen en de betekenis ervan. Meer dan 90% van de grafmonumenten op deze begraafplaats is van somber-grijze Belgisch hardsteen (een grijze kalksteen). Enkele grafmonumenten zijn deels of geheel van vrolijk-wit marmer (ook een kalksteen trouwens). Eén grafmonument is van glas (N48, foto hierboven), de rest is van steen gemaakt. De meeste hekken zijn van smeedijzer maar in ieder geval in één hek zitten messingen bliksems; Gerrit Klumpenaar, aanwonende en beheerder van de begraafplaats, wees mij daarop
• De invloed van de makers van de grafmonumenten
• Opbouw, vorm platen, teksten, lettertypes

Literatuur
´Oorspronkelijk...´ p. 268, J. Hall, Iconografisch handboek. 7e druk 2011, Primavera Pers, leiden.