Weerbaar

De al jaren in Zeist woonachtige auteur Michiel van Diggelen (1957) heeft een boek geschreven over de verzetsheld Arnold Douwes, die in de oorlog een groot netwerk van onderduikadressen opzette en zo het leven van veel joden heeft gered. Maarten was bij de boekpresentatie.

3 mei 2026

tekst en foto’s: Maarten Bos

Op zondag 19 april werd in het Verzetsmuseum in Amsterdam de nieuwste publicatie van de al jaren in Zeist woonachtige auteur Michiel van Diggelen (1957) gepresenteerd. Ik was erbij. Ook de Zeister schrijvers Kees van Domselaar en Dick van de Kamp waren voor het evenement naar het Verzetsmuseum getogen. Historicus en oud-NIOD-directeur Hans Blom was er eveneens bij, een prominent geschiedkundige en kenner van de oorlogsperiode, zoals velen weten. Er waren zoveel belangstellenden dat er alleen nog wat plaatsen vrij waren voor vertegenwoordigers van de pers.

Weerbaar
Het nieuwe boek heet "Weerbaar. Een biografie van Arnold Douwes (1906-1999)". Het geschrift is onder meer te koop bij boekhandel Kramer & van Doorn in Zeist. Van Diggelen schreef het in samenwerking met de vorig jaar overleden sociaal ondernemer Richard Tanke (1957-2025). Het was Tanke die voor het eerst op de figuur Arnold Douwes stuitte en door hem werd gegrepen.

Verzetsman
De nieuwe biografie belicht het veelzijdige leven van verzetsman Arnold Douwes. De publicatie biedt voor het eerst een volledig en genuanceerd beeld van het leven van een van de meest markante Nederlandse verzetsfiguren.

Arnold Douwes verwierf brede bekendheid met de publicatie van zijn Geheime Dagboek (2018), waarin hij zijn dagelijkse inspanningen vastlegde om tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden te redden in Zuidoost-Drenthe. Deze biografie plaatst zijn verzetswerk in het perspectief van zijn totale leven en persoonlijkheid. Gebaseerd op niet eerder ontsloten bronnen en gesprekken met familieleden en betrokkenen, schetsen de auteurs een waarheidsgetrouw portret van een man die op vier continenten leefde.

Verenigde Staten
Douwes verbleef in de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw in de Verenigde Staten (in 1936 werd hij dat land uitgezet), emigreerde na de oorlog met zijn Joodse vrouw Jet Reichenberger naar Zuid-Afrika en woonde vervolgens bijna dertig jaar in Israël. In 1985 keerde hij terug naar Nederland. 

Zijn leven kenmerkte zich door onafhankelijkheid, intuïtie en een voortdurende drang om zijn eigen koers te varen.

De biografie volgt zijn levensloop chronologisch en onderzoekt onder meer wat hem in staat stelde zoveel te betekenen voor vervolgde Joden, en hoe zijn weerbaarheid zich manifesteerde in verschillende fasen en contexten van zijn leven. 

De titel Weerbaar verwijst naar zijn sterke innerlijke kracht: zijn vermogen om grenzen te stellen, tegenslagen te weerstaan en zich te verzetten tegen onderdrukking en totalitaire systemen. Arnold was een dwarse figuur. Deze dwarsheid werd een kracht in de oorlog. Daarover straks meer. 

Belangstelling
De afgelopen jaren is de belangstelling voor Douwes' verzetswerk toegenomen. Zo typeerde publicist Rutger Bregman hem als een pionier van 'morele ambitie': het streven om daadwerkelijk verschil te maken in de wereld en een bijdrage te leveren aan de oplossing van grote wereldproblemen. De auteurs plaatsen hierbij kanttekeningen en benadrukken dat Douwes eerder een praktische en weerbare doener was dan een ideologische wereldverbeteraar. 

Laag-Keppel
Douwes (Laag-Keppel, 26 januari 1906 - Utrecht, 7 februari 1999) groeide op in een gezin, waarvan de vader een dominee van de Nederlands Hervormde Kerk was. Al vroeg ontwikkelde hij een eigenzinnige persoonlijkheid. Tweemaal werd hij van de lagere school gestuurd. Hij zag af van voortgezet onderwijs en het zoeken van een baan.

De Duitse inval op 10 mei 1940 bleek voor de dwarse en gedreven Douwes een kans om zijn leven zin te geven. In 1942 belandde hij in Nieuwlande (Drenthe). Daar kwam hij in contact met verzetsstrijder Johannes Post, die ter plaatse het gewapend verzet leidde. Hij kreeg van hem een onderduikadres en hij sloot zich op Post' verzoek aan bij deze verzetsorganisatie.

Jodenvervolgingen
Toen hij tijdens de oorlog bemerkte dat de Jodenvervolgingen op gang kwamen, onderhield hij contact met Amsterdam, waar veel Joden woonden. Omdat hij het beschouwde als zijn christenplicht, bood hij hen het alternatief om in plaats van gevolg te geven aan het bevel van de bezetter en te worden getransporteerd naar Kamp Westerbork (waarvan toen nog niet bekend was dat het een doorgangskamp was), naar Nieuwlande te vluchten en daar onder te duiken. Douwes had als een van weinigen direct door dat de Joden in levensgevaar waren.

Vanaf 1943 nam Douwes de leiding van de onderduikorganisatie op zich. Samen met de Joodse onderduiker Max Léons zette hij het grootste netwerk in Europa op van onderduikadressen.

Krijgsgevangenen 
Behalve voor Joden zorgde hij ook voor onderduikadressen voor gevluchte Franse en Russische krijgsgevangenen en voor Amerikaanse en Engelse vliegeniers van in de buurt van Nieuwlande neergeschoten vliegtuigen. Hij voerde daarbij een assertieve en effectieve campagne om Joodse onderduikers bij weifelende bewoners onder te brengen. 

Tegen de codes van het verzet in hield hij gedurende de periode 1943-1944 notities van zijn activiteiten bij. Kort na de bevrijding werkte hij de aantekeningen uit tot een verhaal in dagboekvorm, dat lange tijd geen aandacht in de media kreeg, maar vrij recent, vanaf 2018, dus wel. Aangezien er van geen enkele Europese verzetsstrijder een dagboek bekend is, werd van de zijde van het NIOD in 2018 de betekenis van Douwes' dagboek gelijkgesteld aan die van de dagboeken van Anne Frank en Etty Hillesum. 

Ook kan nog gewezen worden op een ander uniek document: de postuum gepubliceerde dagboeken van dichteres Hanny Michaelis. Zij beschrijft de bezetting vanuit het perspectief van de onderduik. Michaelis verbleef tijdens haar onderduik ook een tijd in Zeist.

Yad Vashem
Na de oorlog werd Douwes de Yad Vashem-onderscheiding van de staat Israël toegekend. In 1985 werd het Drentse dorp Nieuwlande als eerste gemeenschap ter wereld tot "Rechtvaardige onder de Volkeren" uitgeroepen. Ruim 250 inwoners hadden tijdens de bezettingstijd Joden verborgen.

Er bestaat ook een NOS- documentaire over  verzetsdorp" Nieuwlande. In de documentaire 'Nieuwlande - onverzettelijk onderduikdorp' ging verslaggever Martijn Bink op zoek naar het verhaal van Nieuwlande tijdens de Tweede Wereldoorlog. Ook de rol van Douwes komt uitgebreid aan de orde.

Boekpresentatie
Het programma in het museum begon met een woord van welkom door Michiel. Michiel vertelde iets over de wordingsgeschiedenis van het boek. Michiel droeg de biografie aan Tanke op. Tanke overleed aan kanker. 

True Price
Daarna was er een bijdrage van Michel Scholte, directeur van True Price en eigenaar van Resilt, een startup gericht op het vergroten van onze collectieve veerkracht in tijden van crises. Hij belichtte het thema en de biografie vanuit zijn perspectief. Michel trok de thema's van de biografie en de betekenis daarvan door naar het heden.

Avontuurlijk
Volgens Michel kan de moderne samenleving veel leren van de geportretteerde Douwes. Arnold was avontuurlijk, eigenzinnig, slim, fijngevoelig, plichtsgetrouw( het goede doen was voor Arnold een plicht), extreem daadkrachtig en hoogbegaafd. Eigenschappen die leidden tot een krachtige combinatie van denken en doen, die ook voor ons nu nog relevant is.  

Miskotte
Na hem sprak de theologe Eleonora Hof. Zij besprak het thema en de biografie vanuit de brochure 'Betere Weerstand' die de theoloog K.H. Miskotte in oorlogstijd (1941) illegaal verspreidde. 

Met name ging zij in op de totalitaire verleidingen van deze tijd. Miskotte waarschuwde in de oorlog en daarvoor tegen het nazisme en zag het zich verdiepen in de Bijbel als tegengif van de nazi-ideologie. 

Miskotte liet ook joden onderduiken. Hij is verrassend genoeg nooit opgepakt. Hij had een enorme denkkracht en doorzag direct het demonisch karakter van het nazisme. De predikant was fel gekant tegen de "totaal-staat". “De totaal-staat erkent alleen macht. De afwijzing daarvan is een verplichting jegens God. Anders regeert de anti-Christ”.  

Miskotte bracht heel veel mensen tot daden van verzet. Hij overtuigde ze. Arnold Douwes deed dat ook. Miskotte inspireerde andere predikanten tot weerbaarheid. Zowel Miskotte als Douwes werkten al voor de oorlog aan weerbaarheid. 

Miskotte is volgens Eleonora superactueel in onze eigen turbulente en verwarrende tijd. Ik zou willen zeggen: denk aan het verzet van paus Leo tegen bloedvergietende dictators van onze dagen. Die weerstand vindt ook plaats vanuit het Evangelie. 

Doen wij nog wat tegen het opkomende illiberalisme  vroeg Eleonora zich af? Zelfs klein verzet heeft zin, legde de theologe uit. Met klein verzet blijf je integer en je raakt erdoor in verbinding met gelijkgestemden. Wijs de totaal staat af, misschien alleen in kleine daden. 

Kerkasiel
Tenslotte overhandigde Michiel van Diggelen het eerste exemplaar van het boek aan Herman Stomphorst en Kasper Jager, de laatstgenoemde predikant in Kampen en initiatiefnemer van het Kerkasiel in kerkgebouw Open Hof in Kampen. Deze kerk verleent al meer dan 500 dagen asiel aan een Armeens gezin uit Oezbekistan. De bescherming van het gezin wordt in stand gehouden door continu een kerkdienst te laten doorlopen. Die mogen de autoriteiten niet onderbreken. 

Vele vrijwilligers helpen mee in de kerk. Binnenkort houdt Michiel van Diggelen er ook een preek in de vorm van een lezing. Dat kerkasiel is een voorbeeld van betere weerbaarheid in onze tijd, zo vertelde Michiel. Onderdak verschaffen aan vluchtelingen nu ligt in het verlengde van het mensen laten onderduiken in de oorlogsjaren, meende Michiel. Kasper Jager liet weten: "Ik heb geen andere mogelijkheid dan deze vluchtelingen te helpen. De hulpvraag kwam en ik wilde als dominee en mens het goede doen. Dat leer ik nu ook van het verhaal over Douwes".  

Ook de drie kinderen van Richard Tanke kregen een exemplaar van de biografie aangeboden. Na afloop van het programma signeerde Michiel door de aanwezigen nieuw gekochte boeken. 

Ammiccamento 
Het duo Ammiccamento leverde tijdens de presentatie bijdragen op de gitaar. Daaronder een vertolking van Cavatina van Stanley Myers, bekend als het thema uit de film The Deer Hunter. 

Michiel van Diggelen
Nog wat meer over Michiel van Diggelen. Michiel heeft geschiedenis gestudeerd in Amsterdam en gaf in zijn werkzame leven sinds 1986 les aan het Christelijk Lyceum Zeist (CLZ). Hij is daar decaan geweest en doceerde er economie. Dat deed hij op zeker moment 3 dagen per week. De rest van de tijd was hij schrijver.

Hij schreef veel. Zijn boek over de Nederlandse predikant Scholte is ook in het Engels vertaald en uitgegeven in de VS. Scholte en zijn volgelingen behoorden tot De Afscheiding. Zij hadden zich gekeerd tegen de Hervormde Kerk en ondervonden in Nederland veel tegenwerking. Reden om te emigreren. Naar de VS. Michiel deed tijdens zijn studie onder meer onderzoek naar De Afscheiding.

CLZ
Michiel schreef verder over het CLZ en over een oud-leerlinge van dit Lyceum die er in 1940 examen deed. Dat was de toen 19-jarige Truus van Lier, die een bekend verzetsstrijder werd. Zij werd opgepakt en ter dood gebracht in een Duits concentratiekamp.

Een ander geschrift van Michiel ging over de geschiedenis van het opinieblad Hervormd Nederland (HN). Van 1986 tot 2002 was Michiel medewerker van HN. HN is inmiddels ter ziele gegaan. Een verdere biografie van Van Diggelen is een boek over de schrijver Ab Visser.

Michiel werd geboren in Genderen. Over de voetbalclub die zijn vader in 1955 in dat dorp oprichtte, publiceerde Michiel in 2025 een boek. Titel: Samenspel doet overwinnen. En nu is er dan de biografie van Arnold Douwes. Sinds lange tijd woont Michiel in Zeist.

Overleden
Richard Tanke is in 2025 overleden. Hij was natuurkundige en sociaal ondernemer. Hij zette zich in voor inclusieve innovatie, met projecten gericht op het vergroten van zelfstandigheid voor mensen met een beperking.

Meer informatie: www.arnolddouwes.nl