Charley Toorop en de vrije liefde

Er hebben meer dan honderd bekende schrijvers en kunstenaars in Zeist gewoond. Marsman was de beroemdste. Ook Charley Toorop, schilderes en dochter van schilder Jan Toorop, kan in verband gebracht worden met Zeist, omdat zij relaties heeft gehad met zowel Hendrik Marsman als Arthur Lehning Muller.

20 september 2026

tekst: Maarten Bos

Over het Zeister literaire verleden valt veel te vertellen. Namen van dichters als Hendrik Marsman en Roel Houwink, van auteur Johan de Meester en historicus-publicist Arthur Lehning Muller, klinken nog altijd bekend in de oren. Zij allen woonden langere tijd in het dorp, of werden er zelfs geboren.

De naam Charley Toorop, schilderes en dochter van schilder Jan Toorop, roept ook bij velen herkenning op. Zij kan in een bepaald opzicht ook in verband gebracht worden met Zeist, in die zin dat zij relaties heeft gehad met zowel Hendrik Marsman als met Arthur Lehning Muller. 

Moeizaam
Charley Toorop had een moeizame verhouding met haar ouders, hoewel deze haar wel steunden in haar kunstenaarschap. Zij trachtte het ouderlijk huis al jong te ontvluchten door te trouwen met de anarchist Henk Fernhout. Fernhout was alcoholist, werkte niet, mishandelde en verkrachtte haar en vernielde haar werk. Ze kreeg in korte tijd drie kinderen bij hem, waarna een scheiding volgde. 

Toorop stond er toen, met drie kinderen, alleen voor. Maar dat fnuikte haar ambities niet. Ze besteedde de kinderen veel uit en ging door met schilderen. In de liefde zocht ze naar een bestendige relatie maar dat was haar niet gegund. Vooral haar relatie met Lehning Muller was er een van vele ups en downs. 

Verschillende relaties
Veelzeggend is misschien ook dat Toorop veel verschillende relaties had. Ik noemde al de verhouding met Marsman en ze had ook een liefdesrelatie met de dichter Adriaan Roland Holst. Ik kan me niet aan de indruk onttrekken dat het er in dit opzicht in de kunstenaarswereld heel wat vrijmoediger aan toeging dan in het gewone burgerlijke leven. Het vrije liefdesleven van Roland Holst is trouwens algemeen bekend.

Roel Houwink bijvoorbeeld ook was een groot voorvechter van de meer vrije liefde. Ik heb al eens verteld dat mijn moeder in en na de oorlog de buurvrouw was van deze dichter. Hij was uit 1899 en daarmee flink wat ouder dan mijn moeder, die in 1923 geboren was. Houwink liet mijn moeder zijn dagboeken lezen en zij vertelde me later dat ze zich als jonge vrouw opgelaten voelde bij het inzien van deze in grote openheid opgestelde geschriften. Houwink kreeg na de oorlog omdat hij ‘fout’ was geweest geen toegang meer tot de literaire wereld. Hij werd ambtenaar in Zeist en adviseerde velen bij huwelijks- en gezinsproblemen en hield zich dus nog diepgaand bezig met relaties. Zijn reputatie op het vlak van omgang met vrouwen intussen was niet smetteloos. 

Moederschap
Charley Toorop tenslotte liet tijdens haar leven weten dat moederschap en kunstenaarschap heel wel te combineren zijn maar dat een liefdesleven en productief kunstenaar zijn niet samengingen. "Het is steeds weer de strijd tussen vrijen of werken", lichtte zij toe. 

Marsman had dan wel een verhouding met Toorop maar hij trouwde in 1929 met Rina Louise (Rien) Barendregt. Een vrouw waarvan gezegd werd dat ze bazig en dominant was. Rien overleefde in 1940 de scheepsramp die Hendrik Marsman wel het leven kostte. Zij verbleef namelijk bovendeks toen het schip zonk, terwijl Marsman benedendeks was. 

Honderd
Ik heb ergens gelezen dat in de voorbije 150 jaar wel meer dan honderd letterkundigen in Zeist hebben gewoond. Marsman was denk ik de bekendste. Hij was erg geliefd bij vrouwen. Kenmerkend voor het kunstenaarsmilieu was, het zal geen verbazing wekken, dat veel geliefden werden overgenomen door collega's. Zo trouwde schrijver Edgar du Perron met een ex van Marsman.

Die ex was Elisabeth de Roos en Du Perron was toen hij haar zag op slag verliefd. De twee wisselden tussen 1931 en 1940 ( het jaar waarin Du Perron stierf) vele brieven uit. Die zeer persoonlijke brieven zijn onlangs gepubliceerd in de reeks Privé Domein van de Arbeiderspers onder de titel Het strijdperk van de Liefde. Privé Domein is zeer bekend en bestaat uit een reeks publicaties van autobiografieën en brieven. De serie bestaat al sinds de jaren ‘60. De boeken zijn mooi vormgegeven.

foto: Nationaal Archief via https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Charley_Toorop_(1951).jpg